Bid’at, ihtilaf ve reddiyenin ölçüsü

İtikatta ve amelde bid’at

Dinimiz İslam, Ehl-i sünnet esaslarına aykırı inançları itikadî bid’at; ibadeti dinin belirlemediği biçimde değiştirmeyi ise amelde bid’at olarak ele alır. Değerlendirmenin konusu, hangi esasın değiştirildiği ve bunun neye dayanılarak din sayıldığıdır.

İçtihat farkından ayrımı

Ehl-i sünnet içindeki her açıklama farklılığını bid’at diye adlandırmak doğru bir karşılaştırma vermez. Mâtürîdîlik ve Eş’arîlik ortak çerçevede ele alınırken, birbirinden ayrılan açıklamalar ilgili mesele içinde gösterilir. Fıkhî içtihat farkı da doğrudan itikadî sapma anlamına gelmez.

Her yeni şey bid’at midir?

Dünyevî araçlar ve âdetlerle ibadetin kendisini değiştirmek ayrılır. Bir kitap, eğitim aracı veya günlük eşya sonradan ortaya çıktı diye yasak sayılmaz. Dinin yasakladığı bir şeyi içermesi veya ibadeti bozması ayrıca değerlendirilir.

Bir hüküm nasıl incelenir?

Önce iddia açıkça belirlenir; sonra dayandığı metin, açıklama ve sonuç karşılaştırılır. Bir görüşün yanlışlığını göstermek ile adı geçen herkese aynı şahsî hükmü vermek farklıdır. Bu rehberin reddiyeleri, belirli inanç ve yorumlar üzerindedir.

Bid’at-i hasene ifadesi nasıl anlaşılır?

Tam İlmihâl Se‘âdet-i Ebediyye’nin üçüncü kısmında aktarılan mektup ve açıklama, bid’at kelimesinin kullanımındaki farkı gösterir. Bazı âlimler sünnete aykırı olmayan ve dinî aslı bulunan yeniliklere bid’at-i hasene derken, İmâm-ı Rabbânî hazretlerinin bunları sünnet-i hasene diye adlandırdığı belirtilir. Bu kullanımda bid’at adı, dinî aslı bulunmayan eklemelere ayrılır. Dolayısıyla bir metinde geçen her yenilik ifadesi, diğer metindeki bid’at hükmüyle doğrudan eşitlenmez. Önce fiilin dayanağı ve din adına neyin ileri sürüldüğü incelenir. Bu ayrım, her yeni aracı reddetmeden dinin ibadet ölçülerini korumayı ve bir terim farkını gereksiz yere inanç çatışmasına dönüştürmemeyi sağlar.

Kitap ve sayfa: Tam İlmihâl Se‘âdet-i Ebediyye — s. 775–776