Kader, irade ve sorumluluk

Tartışılan iki yaklaşım

Dinimiz İslam’ın tasvirinde Cebriye, insanın iradesini etkisiz sayarak fiilleri zorunlulukla açıklar. Mu‘tezile ise insanın fiillerini yaratma yönünden Allah’tan bağımsızlaştıran bir anlayışla ele alınır. Yazı, Ehl-i sünnet yaklaşımını bu iki açıklamanın dışında konumlandırır.

Kesb ve yaratma

Kaynak, insanın iradesini ve tercihini ‘kesb’ kavramıyla açıklar. İnsan bir işi yapmak ister; Allah dilerse o fiili yaratır. Böylece insanın seçmesi ile fiilin yaratılması aynı şey olarak görülmez. Her iki yön birlikte düşünülür.

Sorumluluk neden sürer?

İstem dışı bir hareketle bilinçli olarak yapılan davranış arasındaki fark, konuyu anlamaya yardımcı olur. Kişinin tercih edebilmesi, yaptığı işlerden sorumlu tutulmasıyla ilişkilendirilir. Allah’ın olacakları bilmesi ise insanı günaha zorladığı anlamına gelmez; kader, davranışların sorumluluğunu kaldıran bir gerekçe olarak kullanılmaz.

Kaderi mazeret yapmak neden yanlıştır?

Fâideli Bilgiler, ezelî takdirin insanın isteyerek yapacağı fiili de kapsadığını açıklar. Bilinmiş ve takdir edilmiş olmak, seçimin bulunmadığı anlamına gelmez. İnsan gelecekte kendisi için ne takdir edildiğini bilmediği için emirlere uymak ve çalışmakla yükümlüdür. Bu açıklamada kader, günaha başlamadan önce öne sürülen bir mazeret değildir. Sonuçla karşılaşıldığında ise kişiyi ümitsizlikten ve başarı karşısında böbürlenmekten koruyan bir iman esasıdır. Dolayısıyla tedbir almak, emek vermek ve yanlış bir davranıştan dönmek, kadere imanla birlikte düşünülür.

Kitap ve sayfa: Fâideli Bilgiler — s. 231–234